Η Μεσόγειος φλέγεται!

ΚΛΙΜΑ

Στους 27 βαθμούς έφθασε η μέση θερμοκρασία στο Νότιο Αιγαίο αυτό το καλοκαίρι, ενώ από 28 βαθμούς και πάνω μια θάλασσα χαρακτηρίζεται τροπική! Αυτό μαρτυρούν και περίπου 200 είδη ψαριών, μαλακίων, καβουριών και γαρίδων που πέρασαν τη Διώρυγα του Σουέζ και εγκαθίστανται όλο και βορειότερα

---

Το... τροπικό κλίμα που δείχνει να αποκτά η Μεσόγειος δεν θα μπορούσε παρά να δελεάσει και θαλάσσιους οργανισμούς των τροπικών υδάτων. Ολο και περισσότεροι λεσεψιανοί μετανάστες, όπως ονομάζονται, εντοπίζονται στα νερά της Μεσογείου και βέβαια και στις ελληνικές θάλασσες. Τους επιστήμονες ανησυχεί σε μεγάλο βαθμό ο λαγοκέφαλος (1) (Lagocephalus sceleratus), ο οποίος έχει κάνει την εμφάνισή του στις ελληνικές θάλασσες από το 2003 (αρχικώς εντοπίστηκε στα νερά της Νότιας Δωδεκανήσου και σταδιακά έφθασε στο Βόρειο Αιγαίο), καθώς έχει μια τοξίνη που μπορεί να προκαλέσει από σοβαρές δηλητηριάσεις ως και τον θάνατο εξαιτίας μυϊκής παράλυσης, αναπνευστικών διαταραχών και ανεπάρκειας του κυκλοφορικού συστήματος. Το τροπικό ψάρι Sargocentron rubrum (2) «κατοικεί» πλέον και σε ελληνικά νερά ενώ η μέδουσα (3) Rhopilema που πέρασε από το Σουέζ και ζούσε μόνο στα νερά του Ισραήλ έχει πλέον φθάσει και στην Πελοπόννησο

---

Την ανησυχία τους σχετικά με το ότι τα νερά της Μεσογείου γίνονται ολοένα πιο ζεστά, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για το πλούσιο θαλάσσιο οικοσύστημα του... σπιτιού μας, εκφράζουν μετά τις τελευταίες μετρήσεις τους οι ιταλοί επιστήμονες του CNR. Μια ανησυχία που είναι όμως διάχυτη σε όλους τους ερευνητές που ασχολούνται με τη Μεσόγειο, συμπεριλαμβανομένων των Ελλήνων.

Μελέτη ειδικών του Ελληνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ) επιβεβαιώνει ότι το θερμόμετρο στη Μεσόγειο έχει πάρει την ανιούσα, καθώς δείχνει αύξηση στη μέση θερμοκρασία των νερών του Αιγαίου, όπως σημειώνει στο «Βήμα» ο κ. Ευ. Παπαθανασίου, διευθυντής Ερευνών του κέντρου. «Η έρευνά μας έδειξε ότι από το 1985 ως σήμερα παρατηρείται αύξηση κατά 2 βαθμούς Κελσίου στα νερά του Αιγαίου - συγκεκριμένα στο Νότιο Αιγαίο η θερμοκρασία ανέβηκε από 25 βαθμούς Κελσίου πριν από περίπου μία εικοσαετία σε 27 σήμερα, ενώ στο βόρειο κατά το ίδιο διάστημα από 22 σε 24 βαθμούς Κελσίου. Είναι μάλιστα αξιοσημείωτο το γεγονός ότι οι μέσες θερμοκρασίες παρουσιάζονται σχετικώς σταθερές κατά τη διάρκεια του χειμώνα και εμφανίζουν πολύ μεγάλη αύξηση κατά την καλοκαιρινή περίοδο».

• Ο βοριάς δεν μας σώζει...

Η αύξηση αυτή σε μια περίοδο που μόλις ξεπερνά τις δύο δεκαετίες είναι μεγάλη; «Ναι, αν αναλογιστούμε μάλιστα ότι μιλάμε για μια θάλασσα όπου φυσούν βόρειοι άνεμοι» απαντά ο ερευνητής, επισημαίνοντας ωστόσο ότι αυτή τη στιγμή δεν μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα αν η καταγραφόμενη προοδευτική αύξηση θα συνεχιστεί. «Ελπίζουμε όμως να το ανακαλύψουμε μέσω του μεγάλου ευρωπαϊκού προγράμματος Sesame (Σουσάμι) που '"τρέχει" αυτή τη στιγμή με στόχο να δείξει πώς θα αλλάξει το οικοσύστημα της Μεσογείου και της Μαύρης Θάλασσας στα επόμενα 50 χρόνια και του οποίου είμαστε εμείς συντονιστές. Για να επιτευχθεί ο στόχος, δέκα διαφορετικά πλοία από πολλές χώρες διεξάγουν ταυτόχρονες μετρήσεις και έτσι συλλέγουμε στοιχεία τα οποία εισάγονται σε ειδικά προγράμματα υπολογιστών. Εκτιμούμε ότι όλα αυτά τα δεδομένα θα μας επιτρέψουν να κάνουμε προβλέψεις για το μέλλον της Μεσογείου». Σύμφωνα με τον κ. Παπαθανασίου, ελπίζεται ότι τα πρώτα ευρήματα του προγράμματος θα έλθουν στο φως μέσα στο 2009 και τα ολοκληρωμένα το 2010.

Η προοδευτική αύξηση της θερμοκρασίας των μεσογειακών υδάτων αποτελεί γεγονός αδιαμφισβήτητο και καταγεγραμμένο, εμφανίζοντας όμως διακυμάνσεις οι οποίες εξαρτώνται από πολλούς και διαφορετικούς παράγοντες, λέει ο καθηγητής του Τμήματος Βιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ) κ. Αθ. Κούκουρας. «Οι παράγοντες που επιδρούν στις διαφορετικές θερμοκρασίες οι οποίες παρατηρούνται στα ύδατα μέσα στη μεσογειακή λεκάνη είναι ποικίλοι, όπως η γεωμορφολογία των διαφορετικών περιοχών. Παράλληλα, η θερμοκρασία μακριά από τις παράκτιες περιοχές, όπου τα νερά είναι πιο βαθιά, μειώνεται, ενώ και ο κύκλος καλοκαιριού - χειμώνα επιφέρει, όπως είναι επόμενο, ταλαντώσεις στη θερμοκρασία. Συγχρόνως ρεύματα και θαλάσσια φαινόμενα κάνουν σε κάποιες περιοχές, όπως το Βόρειο Αιγαίο, πιο ψυχρά τα νερά. Ολα αυτά βέβαια δεν καταργούν το γεγονός ότι οι διαχρονικές μετρήσεις μαρτυρούν γενική σταδιακή αύξηση της θερμοκρασίας των υδάτων στη Μεσόγειο».

• Οι λεσεψιανοί μετανάστες

Ο κ. Κούκουρας και η ομάδα του μέσω πρόσφατης μελέτης τους επιβεβαίωσαν ότι η αύξηση της θερμοκρασίας των υδάτων της Μεσογείου έχει δημιουργήσει τροπικές - τρόπον τινά - συνθήκες διαβίωσης στη γειτονιά μας - έτσι εξηγείται άλλωστε το γεγονός ότι ολοένα περισσότεροι τροπικοί θαλάσσιοι οργανισμοί βρίσκουν καταφύγιο στις ελληνικές θάλασσες. Οι ερευνητές του ΑΠΘ μελέτησαν τον ρυθμό εισόδου στα ελληνικά ύδατα θαλάσσιων οργανισμών-μεταναστών που αποτελούν θερμόφιλα είδη από άλλες, πιο θερμές θάλασσες, όπως η Ερυθρά. Να σημειωθεί ότι οι μετανάστες αυτοί έχουν ονομαστεί «λεσεψιανοί», καθώς χρωστούν το όνομά τους στον γάλλο μηχανικό Φ. Λεσέψ ο οποίος πρωτοστάτησε στην κατασκευή της Διώρυγας του Σουέζ. Συγκεκριμένα, οι επιστήμονες διερεύνησαν την επέκταση της γεωγραφικής διανομής των λεσεψιανών μεταναστών (ψάρια, γαρίδες, καβούρια, μαλάκια) διά μέσου της Διώρυγας του Σουέζ ως και το Αιγαίο από την εποχή της τελικής διάνοιξής της το 1869 ως σήμερα.

Οπως σημειώνει ο κ. Κούκουρας στο «Βήμα», η ερευνητική ομάδα ανακάλυψε ότι ο ρυθμός εισόδου των λεσεψιανών μεταναστών είναι επιταχυνόμενος και παράλληλος με την προοδευτική αύξηση της μέσης θερμοκρασίας της Μεσογείου. «Συγχρόνως παρατηρήσαμε ότι οι λεσεψιανοί μετανάστες που έχουν ήδη εισβάλει στη Μεσόγειο, εξαιτίας της προοδευτικής αύξησης της θερμοκρασίας της επεκτείνουν τη γεωγραφική διανομή τους όλο και πιο βόρεια, με αποτέλεσμα τελικώς τον εμπλουτισμό του Αιγαίου με ολοένα περισσότερους τέτοιους οργανισμούς». Η μελέτη ξεκίνησε το 2003 στο πλαίσιο μεταπτυχιακών εργασιών με εκτεταμένες δειγματοληψίες σε Κρήτη, Κύπρο, Δωδεκάνησα, Λέσβο, ακτές Τουρκίας και άλλες περιοχές. Οπως προέκυψε με βάση τις δειγματοληψίες, από το 1869 ως σήμερα έχουν εισβάλει από την Ερυθρά Θάλασσα στη Νοτιοανατολική Μεσόγειο και στο Αιγαίο περίπου 64 είδη ψαριών, 115 είδη μαλακίων και 44 είδη καβουριών-γαρίδων. «Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι, ενώ μετά την αρχική εισαγωγή τους στη Μεσόγειο τα είδη αυτά παρέμεναν στα πιο ζεστά νερά της Βόρειας Αφρικής ή του Ισραήλ, η μετανάστευση προχώρησε σταδιακά βορειότερα, αφού οι συνθήκες της θερμοκρασίας του νερού το επέτρεπαν» λέει ο καθηγητής.Ετσι τώρα πλέον σε νερά της χώρας μας μπορεί κάποιος να δει... τροπικά καβούρια. «Ως το 1990 νοτιοανατολικά της Ρόδου δεν είχε εντοπιστεί κανένα είδος τροπικού καβουριού. Σήμερα, 18 χρόνια αργότερα, παρατηρούνται 17 τέτοια νέα είδη. Μάλιστα εξαιτίας αυτής της μετανάστευσης τα παλαιότερα είδη μεταναστεύουν βορειότερα και έχουν φθάσει ως τον Ελλήσποντο» σημειώνει ο κ. Κούκουρας. Προσθέτει πάντως ότι είναι λίγα τα είδη των λεσεψιανών μεταναστών που θεωρούνται επικίνδυνα - όπως ο λαγοκέφαλος - και τα οποία ακόμη και αν αλιευθούν δεν δίδονται στην κατανάλωση από τους ψαράδες.

Το ζήτημα των λεσεψιανών μεταναστών και της ολοένα μεγαλύτερης διείσδυσής τους σε νερά που θεωρούνταν πιο ψυχρά ως πριν από κάποια χρόνια θίγει και ο κ. Παπαθανασίου. «Κάποια τέτοια είδη που κάποτε εντοπίζονταν μετά την είσοδό τους στη Μεσόγειο μόνο στο επίπεδο της Κρήτης και της Ρόδου, τώρα έχουν φθάσει ως τη Σάμο και την Ικαρία. Εμείς μάλιστα παρατηρήσαμε είδος μέδουσας (rhopilema) που πέρασε από το Σουέζ και ζούσε μόνο στα νερά στο Ισραήλ και το οποίο τώρα κατεγράφη στην Πελοπόννησο».

• Αλυσιδωτή αντίδραση στο οικοσύστημα

Οπως είναι επόμενο, επίπτωση από το... μεταναστευτικό κύμα εντός της Μεσογείου υπάρχει τόσο στο οικοσύστημα όσο και στην οικονομία. «Οπως συμβαίνει με τον άνθρωπο, έτσι και με τους θαλάσσιους οργανισμούς, όταν αυξάνεται η θερμοκρασία στο περιβάλλον τους, αυξάνεται και ο μεταβολισμός τους. Τα ψάρια χρειάζονται περισσότερο οξυγόνο και περισσότερη τροφή. Ωστόσο μέσα στη θάλασσα το οξυγόνο δεν ξεπερνά ποτέ κάποιο συγκεκριμένο επίπεδο, ενώ και η τροφή δεν επαρκεί, ιδιαίτερα όταν εμφανίζονται πολλά άλλα είδη. Αρα μπορεί να οδηγηθούμε σε εμφάνιση καχεκτικών οργανισμών που δεν αναπαράγονται και σε εξαφάνιση ειδών» εξηγεί ο κ. Κούκουρας. Παράλληλα, όταν τα επιφανειακά νερά γίνονται πολύ ζεστά, τότε οι οργανισμοί που συνήθιζαν να ζουν σε αυτά αναγκάζονται να μετατοπιστούν σε πιο βαθιά νερά και τη θέση τους στα θερμά νερά καταλαμβάνουν οι θερμόφιλοι «εισβολείς». «Από αυτή την άποψη βέβαια δεν παρουσιάζεται τόσο μεγάλος κίνδυνος εξαφάνισης ειδών εξαιτίας απειλής από τους λεσεψιανούς μετανάστες, αφού τελικώς σε διαφορετικά βάθη καταφέρνουν να συνυπάρξουν παλαιοί και νέοι οργανισμοί - κάτοικοι όλοι πλέον Μεσογείου».

Οσον αφορά την οικονομία, η εμφάνιση των νέων ειδών κάνει ορισμένους αλιείς, κυρίως σε Ισραήλ και Κύπρο, να... χαμογελούν. «Ο εμπλουτισμός με κάποια είδη τα οποία είναι βρώσιμα και ζουν μάλιστα σε επιφανειακά νερά αυξάνει τους αλιευτικούς πόρους. Αυτή όμως είναι η πρώτη εικόνα που έχουμε και απαιτείται να μελετήσουμε τις επιπτώσεις της μετανάστευσης σε βάθος χρόνου για να εξαγάγουμε ασφαλή συμπεράσματα» τονίζει ο κ. Κούκουρας, συμπληρώνοντας όμως ότι για να συμβεί αυτό απαιτείται χρηματοδότηση στην έρευνα του συγκεκριμένου τομέα, που δυστυχώς - για το μέλλον όλων μας - δεν φαίνεται να αποτελεί προτεραιότητα των αρμοδίων.

Γιατί συμβαίνουν όλα αυτά; Υπάρχει η άποψη ότι το θερμό αυτό παρόν της Μεσογείου οφείλεται απλώς και μόνο στους φυσικούς κύκλους από τους οποίους περνά η Γη. «Κάποιοι λένε ότι διάγουμε μια μεσοπαγετώδη περίοδο της Γης κατά την οποία οι πάγοι λιώνουν και έτσι η θερμοκρασία ανεβαίνει, με αποτέλεσμα όλα αυτά που παρατηρούμε να είναι λογικά» αναφέρει ο κ. Κούκουρας, συμπληρώνοντας όμως αμέσως ότι εκφράζονται ισχυρές αντιδράσεις σε αυτή τη θέση. «Δεν μπορούμε να μην αναφέρουμε ότι καταγράφεται επιτάχυνση του ρυθμού του φυσικού κύκλου, γεγονός που δείχνει ότι άλλοι παράγοντες υπεισέρχονται, με κυριότερο την επίδραση των κλιματικών αλλαγών στο θαλάσσιο οικοσύστημα - και όχι μόνο».

• Απειλή για τη βιοποικιλότητα

Από την πλευρά του και ο κ. Παπαθανασίου σημειώνει ότι έχει καταγραφεί από τους πιο έγκριτους αρμόδιους οργανισμούς ότι η ανθρώπινη δραστηριότητα συνδέεται με την αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη. «Είναι επόμενο αυτό να επηρεάζει και τη θάλασσα. Ιδιαίτερα η Μεσόγειος είναι μια θάλασσα με μεγάλη βιοποικιλότητα - εντοπίζεται πλήθος διαφορετικών ειδών σε αυτήν -, ωστόσο υπάρχουν λίγα μόνο άτομα σε κάθε είδος. Η εισαγωγή ειδών που απαντώνται σε τροπικές θάλασσες σε αυτό το θαλάσσιο οικοσύστημα, ειδών που μπορούν να αναπαραχθούν και να αντέξουν στα θερμά νερά, είναι πιθανόν να επηρεάσει και να πλήξει τη βιοποικιλότητα της Μεσογείου. Πάντως δεν πρέπει να περιμένουμε ότι η Ελλάδα θα αποκτήσει... κοραλλιογενείς υφάλους, διότι αυτό δεν είναι δυνατόν. Το πιθανότερο είναι ότι θα αποκτήσει έναν άλλον χαρακτήρα: θα είναι λίγο τροπική, λίγο εύκρατη, σίγουρα όχι όμως η Μεσόγειος που ξέρουμε».

Οι διαφορές της θερμοκρασίας που παρατηρούνται στη θάλασσα είναι βεβαίως αλληλένδετες με όσα συμβαίνουν επάνω από αυτήν, στην (κατεστραμμένη) ατμόσφαιρα που μας περιβάλλει, σύμφωνα με τον κ. Μ. Πετράκη, διευθυντή του Ινστιτούτου Ερευνών Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Ανάπτυξης του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. «Κάποια σενάρια αναφέρουν ότι η θερμοκρασία του αέρα αναμένεται να ανεβεί από 1,8 ως 6 βαθμούς Κελσίου ως το 2080, και αυτό λογικά θα έχει επίπτωση και στη θάλασσα. Πάντως δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι εν αντιθέσει προς την ατμόσφαιρα η θάλασσα είναι πιο αργή στις αντιδράσεις της, λειτουργεί ως "θερμοφόρα"».

Σε κάθε περίπτωση, ο επιστήμονας επισημαίνει ότι αυτή η τάση της αλλαγής στη θερμοκρασία τόσο της ατμόσφαιρας όσο και των θαλασσών έχει ήδη πυροδοτήσει μια μεγάλη συζήτηση μεταξύ των ειδικών σχετικά με τη συσχέτιση του φαινομένου με ανθρωπογενείς δραστηριότητες ή απλώς με τους φυσικούς κύκλους από τους οποίους περνάει ο πλανήτης μας. «Εκτιμούμε όλοι και αναζητούμε τη βαρύτητα της ανθρωπογενούς επίδρασης στις αλλαγές που παρατηρούνται στη θάλασσα - και όχι μόνο. Οπως και να έχει, η μετανάστευση νέων θερμόφιλων ειδών στη Μεσόγειο μαρτυρεί τις αλλαγές που αυτή έχει υποστεί, δεδομένου ότι για να ευδοκιμήσουν τέτοιοι οργανισμοί απαιτείται το κατάλληλο υπόβαθρο». Πάντως κατά τον κ. Πετράκη το ζήτημα της ανθρώπινης δραστηριότητας και του αντικτύπου που έχει στο θαλάσσιο οικοσύστημα της Μεσογείου δεν πρέπει να εξαντλείται μόνο στο θέμα των τροπικών ειδών που εισβάλλουν σε αυτό. Και αυτό προπάντων διότι άλλος είναι ο «ιθύνων νους» όλων αυτών των αλλαγών. «Ο ίδιος ο άνθρωπος με την υπεραλίευση και άλλου είδους τέτοιες καταστρεπτικές δραστηριότητες προκαλεί τη μεγαλύτερη ζημιά και σε αυτόν πρέπει να στραφούμε για να θέσουμε υπό έλεγχο την κατάσταση».

Μάλλον επιβάλλεται όλοι, και κυρίως λαοί σαν και τον δικό μας που ζουν και εργάζονται στα νερά της Μεσογείου, να συνειδητοποιήσουμε ότι ο «πυρετός» της θάλασσας δεν μπορεί παρά να μας κάνει και εμάς να «αρρωστήσουμε». Και δεν θα πρόκειται για μια απλή ίωση...

[ΘΕΟΔΩΡΑ ΤΣΩΛΗ Το ΒΗΜΑ, 07/09/2008]

Το μάταιο κυνήγι του πλούτου και της πολυτέλειας

Ο αυτοπροσδιορισμός μέσω του shopping είναι η ιδεώδης ασχολία για τη σύγχρονη κοινωνία

Του Hari Kunzru* - The Guardian, Η Καθημερινή, Kυριακή, 7 Σεπτεμβρίου 2008

Ο παράδεισος απέκτησε καινούργια διεύθυνση: είναι το προάστιο Century City του Λος Αντζελες. Αγόρασε εκεί μια βίλα 10 εκατομμυρίων δολαρίων και ο ωκεανός θα είναι δικός σου. Κοίταξε την υπέροχη θέα και, όταν βαρεθείς, νοίκιασε ένα γιοτ και βάλε πλώρη για ένα άλλο παραδεισένιο μέρος που, συμπτωματικά, ονομάζεται Νέα Ακτή του Παραδείσου και α) βρίσκεται στον Παναμά, β) σχεδιάστηκε από τον Ντόναλντ Τραμπ και γ) μοιάζει με αποικία τιμωρημένων. Εδώ θα τριγυρίζεις με έξι «κολλητούς» ντυμένους με πανομοιότυπα λευκά κοστούμια, θα αγοράσεις ένα ελικόπτερο, θα τσεκάρεις την ώρα σε ένα ρολόι που θα μοιάζει με χρονόμετρο αγώνων ταχύτητας, θα πάρεις μάτι μια σταρ του κινηματογράφου στο χολ ενός ξενοδοχείου, θα υιοθετήσεις το ύφος της απόλυτης τελειότητας. Διαχειρίσου τα πλούτη σου, προστάτεψέ τα, αύξησέ τα, κυκλοφόρησέ τα, μυήσου στην κουλτούρα του χρόνου, φόρεσε το καλύτερο ανδρικό ρούχο στον κόσμο (που συμβαίνει να είναι ένα γυαλιστερό μοβ μπουφάν), αντάλλαξε το χρονόμετρό σου με ένα άλλο καλύτερο... Πρέπει να κατακτήσεις τη μεγαλοπρέπεια, να έχεις το καλύτερο κι από τους δύο κόσμους, να φτάσεις ψηλά, να ξεχωρίσεις, να ζήσεις περισσότερο, να ψάξεις περισσότερο, να πετύχεις περισσότερο, να οδηγήσεις περισσότερο...

Εξαντλητικός στόχος

Η πολυτέλεια είναι ένας εξαντλητικός στόχος, που προκαλεί μεγάλο άγχος. Σύμφωνα με τη λογική της, η ατομικότητά μου απειλείται. Το ίδιο το «εγώ» μου θα μπορούσε να μου αφαιρεθεί χωρίς προειδοποίηση. Ισως κάποτε να φανταζόμουν απλοϊκά ότι θα μπορούσα να ταξιδέψω στα λιβάδια της ζωής χωρίς να δίνω μεγάλη σημασία στο καινούργιο μου ρολόι. Τελικά όμως τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Τώρα που έχω μυηθεί στην πολυτέλεια, ανακαλύπτω ότι πρέπει να ξοδέψω ένα απίστευτο ποσόν σε μηχανές μέτρησης του χρόνου μόνο και μόνο για να εξακολουθήσω να είμαι ένα ξεχωριστό πρόσωπο. Εκείνο που άλλοτε φαινόταν μια ευχάριστα επιπόλαιη αγορά, τώρα ισοδυναμεί με απεγνωσμένη προσπάθεια να σώσω την ψυχή μου.

Δεν είναι μόνο ο κίνδυνος να ξεπέσω στο καθαρτήριο της μαζικής κατανάλωσης, ο φόβος μήπως καταντήσω να τρώω κεμπάπ μέσα σ’ ένα νυχτερινό λεωφορείο, φορώντας ρολόι «σουότς». Είναι περισσότερο η αβάσταχτη υποψία ότι όλοι οι άλλοι σε εκείνο το νυχτερινό λεωφορείο θα είναι ίδιοι με μένα. Θα είναι ντυμένοι το ίδιο, θα μιλάνε το ίδιο, θα ακούνε την ίδια μουσική, θα μου μοιάζουν ακόμα και στην όψη – πανομοιότυποι κλώνοι χωρίς πρωτότυπο.

Ο τρόμος που υποκινεί την πολυτέλεια –ότι αν δεν αγοράσω την τάδε μάρκα θα υπονομεύσω την προσωπικότητά μου– είναι απλώς μια πιο ακραία εκδοχή της αρχής που διέπει κάθε είδους καταναλωτισμό: ότι ο κύριος στόχος στη ζωή, ο υψηλότερος και ο ευγενέστερος, είναι η εξατομίκευση. Η εχθρότητα απέναντι στη μάζα είναι ριζωμένη στον μετα-διαφωτιστικό φιλελευθερισμό που κυριαρχεί στη δυτική πολιτική κουλτούρα, και που απλώς τον παρόξυνε ένας αιώνας κακοήθους ολοκληρωτισμού. Η σύγχρονη λατρεία της πολυτέλειας είναι το μπάσταρδο παιδί εκείνης της σκοτεινής ιστορίας. Είναι βαθύτατα μισάνθρωπη και κοιτάζει με τρόμο και περιφρόνηση τον κόσμο του μεροκάματου, οχυρωμένη πίσω από ένα αλεξίσφαιρο τζάμι.

Ο καταναλωτής της πολυτέλειας μισεί τις μάζες, που τα πρότυπα κατανάλωσής τους είναι «απρόσωπα» και «αγελαία», που η εντομοειδής παρουσία τους του θυμίζει την τρομακτική ανωνυμία της φτώχειας, του πεπρωμένου που τον περιμένει αν δεν καταφέρει να ξεχωρίσει μέσα από τις αγορές του. Η άνθηση του τομέα ειδών πολυτελείας είναι απλώς ένα σύμπτωμα μιας γενικής πολιτιστικής τάσης που συγχέει την πολιτική ελευθερία με την υλική αφθονία, την ψευδοελευθερία να διαλέγεις από μια προκαθορισμένη σειρά καταναλωτικών αγαθών.

Ο αυτοπροσδιορισμός μέσω του shopping είναι η ιδεώδης ασχολία για τη σύγχρονη κοινωνία ελέγχου – εντελώς ακίνδυνη και αυτοαναφορική. Δυστυχώς, τα λεφτά είναι ένα ακατάλληλο εργαλείο για να κάνεις τον εαυτό σου ξεχωριστό, όπως αποδεικνύει το γεγονός ότι οι περισσότεροι πλούσιοι άνθρωποι μοιάζουν και φέρονται απλώς... σαν πλούσιοι – ένα ρεπερτόριο συμπεριφοράς το ίδιο στερεότυπο και περιορισμένο με οποιουδήποτε φτωχοδιάβολου.

Υπόσχεση για διάκριση

Τα λεφτά είναι, βεβαίως, ένα εργαλείο ισοτιμίας, ανταλλαγής, ένα μέσο για να αντιστοιχίζεις ένα πράγμα –ή ένα πρόσωπο– με ένα άλλο. Γι’ αυτό ίσως, δεν είναι και τόσο περίεργο που η κεντρική υπόσχεση του καταναλωτισμού είναι τόσο δύσκολο να εκπληρωθεί. Δεν μπορείς να μη γελάσεις όταν τα αυτοκίνητα, αυτά τα υποδειγματικά αντικείμενα μαζικής παραγωγής, διαφημίζονται σαν ένας τρόπος για να ξεχωρίσεις ή για να υπογραμμίσεις τον αντικομφορμισμό σου. Η πολυτέλεια αναγνωρίζει τη ρηχότητα της υπόσχεσης για διάκριση που δίνει ο μαζικός καταναλωτισμός και την επαναδιατυπώνει ισχυριζόμενη ότι εάν το προϊόν είναι αρκετά αποκλειστικό θα εκπληρώσει τον απαιτούμενο στόχο.

Ωστόσο, η λογική της πολυτέλειας μπορεί να κατευθύνεται προς την μοναδικότητα, αλλά η ίδια η επιτυχία των ισχυρισμών της την οδηγεί σε παρακμή. Η πολυτέλεια γλιστράει στον κατήφορο, καθώς οι τεχνικές του branding και οι διάχυτες υποσχέσεις του λάιφστάιλ απλώνονται σε όλο και μεγαλύτερη έκταση. Τα είδη «υπερ-πολυτελείας» και οι μάρκες «uber-premium» είναι μια απόπειρα να ανακτηθεί το χαμένο έδαφος. Προσπάθεια μάλλον μάταιη, γιατί αν εστιάζεις στον μεταφυσικό στόχο του αυτοπροσδιορισμού μέσω του shopping, η γνώση ότι ακόμα και το πιο «εκλεκτό» προϊόν υπάρχει σε περισσότερα του ενός αντίτυπα θα σε βασανίζει πάντα. Η προσωπική σου μοναδικότητα μπορεί να εξασφαλιστεί μόνο από ένα μοναδικό αντικείμενο.

Αυτό, περισσότερο από κάθε άλλο, εξηγεί την άνευ προηγουμένου άνθηση στην αγορά τέχνης. Η τέχνη δεν είναι απλώς ένα uber-premium προϊόν. Ακόμα κι αν έχεις πάρα πολλά λεφτά, δεν μπορείς πάντα να μπεις σε μια γκαλερί και να αγοράσεις το έργο που θέλεις. Χρειάζονται γνωριμίες, φήμη, εσωτερικές πληροφορίες. Η κατοχή ενός σημαντικού έργου με την υπογραφή περιζήτητου καλλιτέχνη είναι ένα παράσημο διάκρισης (γούστου, ματιού, ψυχής, κοινωνικής δικτύωσης) που κανένα προϊόν πολυτελείας δεν μπορεί να προσφέρει.

«Γεμάτη ζωή»

Οι σιτουασιονιστές είχαν καταλάβει ότι η κουλτούρα είναι το προϊόν που πουλάει όλα τα άλλα και ότι, όλο και περισσότερο, η αύρα της κουλτούρας είναι αυτή που επιτρέπει στα προϊόντα πολυτελείας να παραμένουν στον αφρό, καθώς συσχετίζονται με περιοχές της εμπειρίας που διατηρούν ακόμα την υπόσχεση της ατομικότητας – με τους καλλιτέχνες και τους αθλητές να παρουσιάζονται ως κατ’ εξοχήν ξεχωριστά άτομα. Ετσι, για όσο καιρό θα εξακολουθούμε να αγοράζουμε κάτω από την απειλή των συμβόλων της πολυτελείας, τη διαβεβαίωση ότι για να ζήσουμε μια γεμάτη ζωή, για να πάρουμε και να δώσουμε αγάπη, για να δημιουργήσουμε σχέσεις και για να αισθανθούμε σημαντικοί πρέπει να πάμε να ψωνίζουμε στο Selfridges – πιθανότατα θα ανακαλύψουμε ότι είναι μια δραστηριότητα με απόδοση που τείνει προς το μηδέν.

* Ο κ. Hari Kunzru είναι δημοσιογράφος και λογοτέχνης, συγγραφέας των μυθιστορημάτων The Impressionist, Transmissions και My Revolutions.

ΡΕΤΟΥΣ ΣΤΟ ΤΑΜΠΛΟ ΤΗΣ ΑΝΝΑΣ ΦΡΑΝΚ

Αγαπημένες εικόνες του κοριτσιού συντηρήθηκαν από το Μουσείο στο Αμστερνταμ

Kινηματογραφικοί αστέρες, φωτογραφίες παιδιών και έργα τέχνης, τοποθετημένα πρόχειρα στον τοίχο από την Αννα Φρανκ, ολόκληρος ο «μικρόκοσμος» της αγαπημένης ηρωίδας, ανασυντέθηκε τώρα για να πάρει παράταση ζωής. Είναι όλες οι εικόνες που συνήθιζε να κολλάει στους τοίχους του δωματίου της πριν από 65 χρόνια η Αννα Φρανκ, εκεί όπου κρυβόταν στο υπό την κατοχή των ναζί Αμστερνταμ... Εικόνες ηλικίας 60 και πλέον χρόνων, οι οποίες συντηρήθηκαν και προστατεύονται τώρα πίσω από ειδικό τζάμι.

«Οι συγκεκριμένες εικόνες δείχνουν τα ενδιαφέροντα της Αννας και πώς αυτά άλλαξαν μέσα στο χρονικό διάστημα που κρυβόταν», αναφέρει το σχετικό δελτίο Τύπου. Μέσα σε αυτό το χρονικό διάστημα το κορίτσι συνήθιζε να διακοσμεί το δωμάτιό του με τις αγαπημένες του φωτογραφίες, ανάμεσά τους και την Πιετά του Μιχαήλ Αγγελου, σταρ του Χόλιγουντ και μικρά κορίτσια, πολλές από τις οποίες είχε κόψει από γυναικείο περιοδικό.

Διατηρήθηκαν όμως και οι γραμμές που ο πατέρας των παιδιών, Οτο Φρανκ, είχε σχεδιάσει στον τοίχο, για να σημαδέψει το ύψος της Αννας και της αδερφής της, Μαργκότ. Συνολικά ρετουσαρίστηκαν 52 φωτογραφίες και εικόνες που η Εβραία κοπέλα είχε συγκεντρώσει σαν τινέιτζερ για να νιώσει καλύτερα. Διασημότητες όπως η Γκρέτα Γκάρμπο και οι αδερφές Λέιν, είναι εκείνες που την είχαν συγκινήσει και που προσφέρουν στον σύγχρονο επισκέπτη μια ευκαιρία να γνωρίσει το κορίτσι που του «άνοιξε» αρχικά το ημερολόγιό του. «Το μικρό μας δωμάτιο έμοιαζε πολύ γυμνό αρχικά με τίποτα στους τοίχους», έγραφε η Αννα Φρανκ στις 11 Ιουλίου του 1942. «Αλλά χάρη στον μπαμπά που έφερε τη συλλογή μου με καρτ ποστάλ και φωτογραφίες από φιλμ σταρ, μεταμόρφωσα τους τοίχους σε μία πελώρια εικόνα. Αυτό το κάνει να μοιάζει πολύ πιο χαρούμενο».

ΟΤΑΝ ΤΟ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ ΕΠΙΚΡΑΤΕΙ ΤΗΣ «ΛΟΓΙΚΗΣ»

Πλανήτης ΓΗ

Πολλές φορές τις τελευταίες δεκαετίες, διάστημα κατά το οποίο ασχολούμαι με το λεγόμενο «εξωτερικό δελτίο», αυτή την ειδικότητα της δημοσιογραφίας που καλύπτει έναν τεράστιο αριθμό θεμάτων από όλον τον κόσμο, έχω αναρωτηθεί αν το κοινό που διαβάζει αντιλαμβάνεται τις ανθρώπινες ιστορίες πίσω από τα νούμερα. Αν κατανοεί τι σημαίνει ένας τυφώνας να ξεσπιτώνει εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους, μια βόμβα να ξεκληρίζει μια ολόκληρη οικογένεια, ένα αγόρι να μπαίνει σε ένα σχολείο και να σπέρνει τον όλεθρο σε παιδιά σαν τα παιδιά μας.

Ο 12χρονος Ρακάν Χασάν

Στο βάθος όλων των ιστοριών, ακόμα και αυτών που αφορούν φυσικές καταστροφές, υπάρχει μια βαριά πτυχή αμιγώς πολιτική που ορθώς επιχειρεί ο δημοσιογράφος να αναδείξει. Με νηφαλιότητα. Ομως έρχονται στιγμές, στην καθημερινή ενασχόλησή μας με σεισμούς, καταποντισμούς, πολέμους και καταστροφές, που το συναίσθημα επικρατεί της λογικής. Και είναι τότε που καθίσταται σαρωτική η αίσθηση της αδικίας.

Πάνε κοντά δύο χρόνια που άρχισα να παρακολουθώ μέσα από τις δημοσιεύσεις της εφημερίδας της Νέας Αγγλίας «Boston Globe» την ιστορία του 12χρονου Ρακάν Χασάν, ενός αγοριού από τουρκομάνικη φυλή του Ιράκ για το οποίο δεν θα μαθαίναμε ποτέ αν παρών στην τραγωδία του δεν ήταν ένας κορυφαίος φωτοειδησεογράφος, Αμερικανός με ελληνογερμανικές ρίζες, ο Κρις Χονδρός. Ο Κρις, που δούλευε για το Getty Images, ήταν «εγκιβωτισμένος» (θυμάστε τη λέξη του πολέμου) σε ένα περίπολο του αμερικανικού στρατού στο Ιράκ. Ηταν ένα κρύο βράδυ του Γενάρη του 2005, όταν το αυτοκίνητο που μετέφερε τον Ρακάν μαζί με τρεις από τις αδελφές του, τον μικρό αδελφό του και έναν ξάδελφο κατευθυνόταν προς το σπίτι τους. Οδηγός ήταν ο πατέρας του και συνοδηγός η μητέρα του. Ο πατέρας οδηγούσε βιαστικά, καθώς οριακά πρόφταινε την απαγόρευση κυκλοφορίας, και έτσι δεν πρόλαβε να σταματήσει σε σήμα τού αμερικανικού περιπόλου. Πριν ο μικρός και οι επιβαίνοντες καταλάβουν τι συμβαίνει, οι γονείς του ήταν νεκροί και ο ίδιος βαριά τραυματισμένος. Το αυτοκίνητο σταμάτησε ακυβέρνητο. Ανάμεσα στα ουρλιαχτά των παιδιών και με το αίμα παντού επάνω του, ο Ρακάν άκουσε σε ακατάληπτη γλώσσα κάποιον να φωνάζει. Ηταν ένας Αμερικανός που με τον πιο τραγικό τρόπο είχε διαπιστώσει ότι επρόκειτο για «αμάχους». Ο Κρις Χονδρός, χάρη στον οποίο μαθεύτηκε η ιστορία, βοηθούσε και ταυτόχρονα τραβούσε φωτογραφίες για να βγει το θέμα προς τα έξω. Λίγες ημέρες αργότερα, και ενώ είχε ήδη διαπιστωθεί στο Ιράκ ότι το παιδί ήταν ουσιαστικά παράλυτο -είχε χτυπηθεί στη σπονδυλική στήλη-, οι φωτογραφίες αυτές δημοσιεύτηκαν στο «Newsweek» και το «Time».

Επιστρέφοντας στις ΗΠΑ ο Χονδρός κινητοποίησε όσους μπορούσε, για να τους πείσει να μεταφέρουν το παιδί στην Αμερική για θεραπεία. Στο Ιράκ δεν είχε καμία ελπίδα. Την άσκηση πιέσεων ανέλαβε η φίλη του Χονδρού, Μάρλα Ρουτζίσκα, μια 28χρονη Αμερικανίδα που εργαζόταν σε ανθρωπιστική οργάνωση στο Ιράκ. Εχοντας βρει γιατρό για να αναλάβει το παιδί και δουλεύοντας σκληρά για τη βίζα του, έφυγε για το Ιράκ. Στα μέσα του Απριλίου του 2005 η Μάρλα σκοτώθηκε από επίθεση αυτοκτονίας, που στόχο είχε αμερικανικό στρατιωτικό κονβόι.

Ενας ανάπηρος καρκινοπαθής Αμερικανός, που εργαζόταν στο ταχυδρομείο, διάβασε την ιστορία της Μάρλα και του Ρακάν και έστειλε το απόκομμα στον γερουσιαστή Τεντ Κένεντι μαζί με λίγες λέξεις: «Εχετε τη δύναμη να βοηθήσετε». Ο γερουσιαστής βοήθησε. Βρέθηκαν χρηματοδότες και γιατροί για την αποκατάσταση του Ρακάν και το παιδί έφτασε στη Μασαχουσέτη τον Σεπτέμβριο του 2005. Χρειάστηκαν πάρα πολλοί μήνες και τεράστια πίστη για να μπορέσει το παιδί να σταθεί στα πόδια του. Γιατί οι γιατροί κατάφεραν να του αποκαταστήσουν τη βάδιση σε έναν μεγάλο βαθμό. Τον πιο σημαντικό ρόλο όμως έπαιξαν όλοι αυτοί που έγιναν φίλοι του, από το προσωπικό του νοσοκομείου μέχρι τα παιδιά των δημοσιογράφων που κάλυπταν την ιστορία του. Και έφτασε κάποτε η ώρα που το αγόρι, στην προεφηβεία πια, έπρεπε να επιστρέψει σε μια κανονική ζωή. Οι προτάσεις για υιοθεσία ήταν πολλές - άλλωστε ο Ρακάν ήταν ορφανός, τα αδέλφια πίσω πολλά και οι θείοι δύσκολα τα έφερναν βόλτα. Εκείνος έβαλε τέλος σε όλα. Είπε ότι θέλει να γυρίσει στην πατρίδα και μόνο εκεί. Ο θεράπων γιατρός του δεν μπορούσε να φέρει αντίρρηση. Τον δέσμευσε να έχει επαφή μαζί του για να τον παρακολουθεί όταν χρειάζεται και ο Ρακάν έφυγε. Ηταν αρχές του περασμένου Ιουλίου όταν όλοι οι φίλοι του αγοριού έμαθαν τα νέα. Αγνωστοι δράστες είχαν ισοπεδώσει το σπίτι της οικογένειάς του στη Μοσούλη με μία βόμβα. Ο Ρακάν είχε μια φορά κοροϊδέψει τον θάνατο. Τη δεύτερη δεν τα κατάφερε. Η είδηση για έναν ακόμα νεκρό στο Ιράκ δεν πέρασε εκείνη την ημέρα ούτε στα ψιλά των εφημερίδων. *

Επιμέλεια: ΕΡΣΗ ΒΑΤΟΥ, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 02/09/2008