Ουσιαστική βοήθεια για μια κοινωνία με περισσότερη ανθρωπιά

Του Νεστορα Kουρακη*, Η Καθημερινή, 17/01/2009. Γνωρίζουμε, άραγε, ποια βοήθεια μπορούσε να περιμένει από την ελληνική πολιτεία ένας κρατούμενος όταν αποφυλακιζόταν έως πριν από ένα περίπου χρόνο; Σχεδόν τίποτα: Κυρίως: ό,τι καταφέρνει κανείς να συγκεντρώσει από την εργασία του στη φυλακή (π.χ. για 2 χρόνια, που σημαίνει 600 ημερομίσθια προς 0,40 ευρώ την ημέρα, συνολικά 240 ευρώ!) και κάποιο μηνιαίο επίδομα που παρέχεται από τον ΟΑΕΔ, ύψους 220,35 ευρώ για τρεις μήνες. Επίσης, ό,τι βοήθεια μπορέσουν να του προσφέρουν, κάποιοι λιγοστοί ιδιωτικοί φορείς («Ονήσιμος», «Αρσις»,«Κλίμακα», Praksis κ.ά.). Σημειώνεται ακόμη ότι υπάρχουν από το 1984 προγράμματα του ΟΑΕΔ για επιδότηση (επί 3 έτη με 25 ευρώ ημερησίως) όσων εργοδοτών απασχολούν αποφυλακιζόμενους, ανηλίκους με ποινή σωφρονιστικού περιορισμού ή αποθεραπευθέντες τοξικομανείς.

Τα πράγματα φαίνεται πάντως ότι άρχισαν να αλλάζουν το 2007, όταν η πολιτεία αποφάσισε επιτέλους να θέσει σε λειτουργία έναν επιτελικό, συντονιστικό φορέα, που θα έχει κύριο έργο την παροχή ουσιαστικής βοήθειας σε κρατουμένους και αποφυλακιζόμενους (άρθρο 81 παρ. 1 του Σωφρονιστικού Κώδικα ν. 2776/1999). Ευρύτερος σκοπός αυτού του φορέα (ΝΠΙΔ), που έχει την επωνυμία «Επάνοδος» και τελεί υπό την εποπτεία του υπουργείου Δικαιοσύνης, είναι η «επαγγελματική κατάρτιση και αποκατάσταση, η οικονομική συμπαράσταση και η σταδιακή κοινωνική επανένταξη των αποφυλακιζομένων».

Hδη μπορεί να λεχθεί ότι η «Επάνοδος», στο μικρό έως τώρα διάστημα της λειτουργίας της, έχει να παρουσιάσει σημαντικό έργο: συγκεκριμένα:

- Από τον Μάιο 2008 μπορεί να επισκέπτεται τα γραφεία της «Επανόδου» (οδός Δεριγνύ 28-30, τηλ. 210.88.15.904 και την ιστοσελίδα της www.epanodos.org.gr) κάθε αποφυλακιζόμενος, για να τύχει εκεί ψυχολογικής και γενικότερης υποστήριξης στα πρώτα του βήματα εκτός φυλακής, ακόμη και με κουπόνια για διαμονή σε συμβεβλημένο ξενοδοχείο, εισιτήρια και τηλεκάρτες.

- Εγινε έκκληση σε μεγάλες επιχειρήσεις, αλλά και στο ευρύτερο κοινό, για οικονομική στήριξη της «Επανόδου». Η ανταπόκριση υπήρξε άμεση. Συγκεντρώθηκαν έτσι σχεδόν 70.000 ευρώ.

- Συγκροτήθηκε επιστημονική επιτροπή από κορυφαίους εγκληματολόγους, κοινωνιολόγους, ψυχολόγους και κοινωνικούς λειτουργούς και ήδη προετοιμάζεται για τον επόμενο μήνα, σε συνδιοργάνωση με το Πανεπιστήμιο Αθηνών, διήμερο συνέδριο, στο οποίο θα συζητηθούν τα προβλήματα των αποφυλακιζομένων και οι «καλές πρακτικές» (good practices) που εφαρμόζονται σε άλλες χώρες για τη στήριξή τους.

- Εχει προταθεί η υλοποίηση δράσεων που αφορούν το υπουργείο Δικαιοσύνης και εντάσσονται στο κοινοτικό πρόγραμμα «Εστία» του υπουργείου Εσωτερικών.

- Eχουν ήδη εκπονηθεί και παραδοθεί στον υπουργό Δικαιοσύνης οι δύο βασικοί Κανονισμοί που αποτελούν το θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας της «Επανόδου», δηλ. ο Κανονισμός Εσωτερικής Λειτουργίας (δημοσιεύθηκε ήδη στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως) και ο Κανονισμός Προμηθειών.

- Εχει ξεκινήσει προσπάθεια για να εκσυγχρονισθούν θεσμικά, να ενεργοποιηθούν και να λειτουργήσουν σε όλη την Ελλάδα οι Εταιρείες Προστασίας Αποφυλακιζόμενων (κατά περιφέρειες) και οι Επιτροπές Κοινωνικής Υποστήριξης (κατά νομούς).

Ολοι όσοι εργάζονται στην «Επάνοδο»(οι περισσότεροι εθελοντικά), δίνουν κάθε μέρα ένα κομμάτι της ψυχής τους σ' αυτήν την προσπάθεια για μια κοινωνία με περισσότερη ανθρωπιά, αλλά και λιγότερη εγκληματικότητα.

*Ο Ν. Κουράκης είναι καθηγητής στη Νομική Αθηνών, πρόεδρος Δ.Σ. της «Επανόδου».

Σαν βγω απ’ αυτή τη φυλακή κανείς δεν θα με περιμένει...

Την απελευθέρωση, εκτός από τη δεύτερη ευκαιρία, ακολουθεί το στίγμα

Της Μαριας Kατσουνακη, Η Καθημερινή, 17/01/2009. Μαζί με τη δεδομένη διαπίστωση «αξίζει μια δεύτερη ευκαιρία», προκύπτει και το ακανθώδες ερώτημα «ποιος αποφασίζει αν αξίζει μια δεύτερη ευκαιρία;». Ο Βρετανός σκηνοθέτης Τζον Κρόουλι, μάλιστα, στην ταινία του «Boy A», διατυπώνει την καίρια απορία: ποια είναι η αξία του σωφρονισμού αν ο αποφυλακιζόμενος παραμένει αιωνίως στιγματισμένος; Ο πρωταγωνιστής του, 24 χρονών, ύστερα από 15 χρόνια φυλάκισης, αναζητεί μια νέα ζωή. Ομως ο φόβος δεν επιτρέπει στην κοινωνία να τον συγχωρέσει, η αλήθεια θα στοιχειώνει πάντα το νεαρό αγόρι και οι ενοχές θα τον κρατούν καθηλωμένο στην εφηβεία. Η ενηλικίωση, που έρχεται μέσα από την αποδοχή, παραμένει ένα χαμένο στοίχημα.

Επάνοδος ή μια άλλη ιδιότυπη φυλάκιση, μια υπό όρους ελευθερία; Το μακρύ και συχνά ανέφικτο ταξίδι της επανένταξης, επανέφερε στην επικαιρότητα μια εκδήλωση, την περασμένη Δευτέρα, στον «Ιανό». Ο πρώην βαρυποινίτης, 70χρονος σήμερα Νίκος Κοεμτζής αποφυλακίστηκε το 1996 και έκτοτε προσπαθεί να επιβιώσει. Το βιβλίο του «Το μακρύ ζεϊμπέκικο» και η ανάγκη να αποκτήσει μια άδεια μικροπωλητή ώστε να μπορεί να το πουλάει νόμιμα ο ίδιος, συγκέντρωσαν τους επώνυμους φίλους του σε μια βραδιά, στην οποία ακούστηκαν πολλές αλήθειες και όχι ευχάριστες. «Η Δικαιοσύνη τέλειωσε με τον Κοεμτζή», είπε ο Διονύσης Σαββόπουλος. «Είναι η κοινωνία τώρα που τον τιμωρεί». Και ο εγκληματολόγος Νέστωρ Κουράκης ανέφερε ότι «οι τέσσερις στους πέντε αποφυλακιζόμενους στα επτά χρόνια ελευθερίας ξαναμπαίνουν στη φυλακή». Οσο για τον Ν. Κοεμτζή, όταν κατέγραφε τις εικόνες από την αίθουσα του δικαστηρίου το 1973, δεν έτρεφε καμία ψευδαίσθηση: «Ο κόσμος στην αίθουσα με κοιτούσε άλλος με λύπηση και συμπάθεια, άλλος με κακία, άλλος με περιφρόνηση. Από ένστικτο ο κόσμος και οι συγγενείς ξέρανε πλέον ποιους έπρεπε να αγκαλιάσουν, και αγκαλιάζανε τον Θωμά (Καραμάνη) και τον Δημοσθένη (Κοεμτζή) γιατί αυτοί θα ζούσανε ανάμεσά τους και στην κοινωνία. Εγώ, δεν είχα πλέον καμιά θέση ανάμεσά τους, γιατί από δω και στο εξής ανήκω στο δικό μου κόσμο, στον άλλον κόσμο τον ξεχασμένο».

Η «επάνοδος»

Επιστρέφοντας ο φυλακισμένος στην κοινωνία βρίσκει, κατ' αρχάς, τα σπαράγματα μιας ζωής που άφησε πίσω του, ένα τραυματισμένο στενό περιβάλλον, την αφιλόξενη πραγματικότητα της μη αποδοχής και την απουσία θεσμών που θα τον υποδεχτούν και θα τον στηρίξουν.

«Η προσπάθεια επανένταξης ξεκινάει από την πρώτη μέρα της φυλάκισης», υποστηρίζει η κοινωνική λειτουργός και διευθύντρια της «Επανόδου» (Κέντρο Επανένταξης Αποφυλακισμένων), Βίνα Τσιλιμιγκάκη. «Εννοούμε, από την παραδοχή της πράξης, τη συνειδητοποίηση ευθυνών, την αντιμετώπιση της καινούργιας κατάστασης, της φυλακής. Γι' αυτό είναι σημαντικό να υπάρχουν προγράμματα δραστηριοποίησης του ανθρώπου που εγκλείεται. Οταν βγαίνει, η προσπάθεια θα πρέπει να έχει συνέχεια».

Στο ερώτημα «τι κάνω μετά», η απάντηση είναι αποσπασματική και τυχαία. «Το βασικότερο αίτημα είναι η αναζήτηση εργασίας», λέει η κ. Τσιλιμιγκάκη. «Παρά την προσπάθεια που γίνεται δεν υπάρχει δίκτυο εργοδοτών ήδη ευαισθητοποιημένων οι οποίοι θα έχουν δηλώσει την πρόθεσή τους να απασχολήσουν αποφυλακισμένους. Για τους αλλοδαπούς τα πράγματα είναι ακόμη πιο δύσκολα».

Απόθεμα αντοχών

Το στίγμα ακολουθεί τον κρατούμενο, τον προσδιορίζει. Πολλαπλασιάζει το ψυχικό βάρος. Οσοι ασχολούνται με το θέμα γνωρίζουν ότι «το μεγάλο πρόβλημα ξεκινάει μετά την αποφυλάκιση». Απαιτείται μεγάλο απόθεμα αντοχής. Να μπορούν να απορροφούν την απόρριψη, να ξαναπροσπαθούν.

«Η έξοδος στην κοινωνία είναι διαδικασία επώδυνη και όχι απελευθέρωση», προσθέτει ο κλινικός ψυχολόγος και υπεύθυνος του θεραπευτικού προγράμματος ΚΕΘΕΑ - Εν δράσει, Γιάννης Τέντης. «Οι αποφυλακισμένοι καλούνται να αντιμετωπίσουν όχι μόνο προσωπικά, αλλά και κοινωνικά προβλήματα, που άπτονται τόσο στις οικογενειακές σχέσεις όσο και στους στόχους που πρέπει να επιλέξουν. Χρειάζεται θεραπευτικό υποστηρικτικό πλαίσιο για να ενταχθουν με τους λιγότερους κλυδωνισμούς. Χρειάζεται να δοκιμάσουν τον εαυτό τους στις κανονικές συνθήκες και όχι στις εικονικές της φυλακής. Στη διαδικασία της «αποϊδρυματοποίησης» πρέπει να βρει ο αποφυλακισμένος νέα ενδιαφέροντα, να «δει» τον εαυτό του κοινωνικά δραστήριο, παραγωγικό πολίτη και μακριά από τα ναρκωτικά. Και συγχρόνως να είναι αυτόνομος. Να μην εξαρτάται ούτε από την οικογένειά του ούτε να έχει προσωπικές εξαρτητικές σχέσεις ούτε καν εξάρτηση από το πρόγραμμα υποστήριξης».

Ζητάμε πολλά. Και τι προσφέρουμε; Ελάχιστη ανοχή, ένα πλέγμα φόβου, προκατάληψης και στερεοτύπων, δίπλα σε λίγα και ανεπαρκώς στελεχωμένα προγράμματα, που πάσχουν από έλλειψη συντονισμού και κατακερματισμό. Προγράμματα που μοιάζουν περισσότερο με φιλανθρωπία, όπως επισημαίνει ο ψυχίατρος Δημήτρης Μοσχονάς.

Η τελευταία «λέξις», του «Δημοσθένους»: «Κι αν βγω απ' αυτή τη φυλακή κανείς δε θα με περιμένει / οι δρόμοι θα 'ναι αδειανοί κι η πολιτεία μου πιο ξένη...».